Op 10 en 11 november 1944 voerde de Duitse bezetter de grootste razzia uit de Nederlandse geschiedenis uit. Duizenden van de opgepakte mannen moesten te voet naar Kamp Amersfoort lopen. Dat deel van de geschiedenis van het kamp is relatief onbekend. Een tekening die Nationaal Monument Kamp Amersfoort onlangs geschonken kreeg, laat zien hoe die tocht eruitzag.
In Rotterdam en Schiedam werden ongeveer 52.000 mannen van 17 tot 40 jaar opgepakt. Meer dan 500 van hen overleefden de oorlog niet. De bezetter had twee doelen: arbeiders vinden voor de Duitse oorlogsindustrie en het groeiende verzet breken, uit angst voor de oprukkende geallieerden. Kamp Amersfoort werd aangewezen als centraal verzamelkamp.
Drie dagen lopen
In Kralingen werden ongeveer 3.300 mannen en jongens bijeengebracht in de Van Ghentkazerne die als een van de 11 verzamellocaties dienst deed en zelfs toen nog in aanbouw was. Er was nauwelijks eten, sanitair of medische zorg. De volgende dag begon de tocht naar Kamp Amersfoort, in zwaar weer. De mannen overnachtten in de Grote Kerk in Gouda en liepen via Woerden naar Utrecht, waar opnieuw werd overnacht. Onderweg waren er ook tekenen van medemenselijkheid. In Woerden stonden medewerkers van de ERU-fabriek klaar met boterhammen met smeerkaas.
Op de derde dag kwamen ze aan in Kamp Amersfoort. Er zijn tussen de 4.000 en 6.000 Rotterdammers geweest. De meesten bleven maar een dagdeel of een paar dagen. Daarna werden ze verspreid over plaatsen in de omgeving en uiteindelijk afgevoerd naar andere plekken in het Derde Rijk.
Een tekening van onderweg
NMKA kreeg onlangs een tekening van de tocht geschonken. Hij is gesigneerd door Korevaar en heeft als opschrift “Rotterdam – Waddinxveen – Utrecht – Amersfoort, Nov. 44”. De tekening toont de Rotterdammer Johannes Adrianus Steijl, geboren in 1907 en woonachtig aan de Oostmaasstraat 34. We zien hem onderweg, met pet en rugzak en op de achtergrond een wegwijzer. Het is een zeldzaam beeld van de tocht, gemaakt door iemand die hem zelf heeft gelopen.

Niet geregistreerd, wel geweest
De Rotterdamse mannen werden niet ingeschreven in de administratie van Kamp Amersfoort. Daardoor zijn hun namen en verhalen bij ons grotendeels onbekend.
Toespraak bij de herdenking
Micha Bruinvels, directeur-bestuurder van Nationaal Monument Kamp Amersfoort, sprak bij de herdenking van de razzia. Hij herinnerde eraan dat minstens 500.000 Nederlanders, een vijfde van de toenmalige beroepsbevolking, door de nazi’s te werk werden gesteld in de Arbeitseinsatz. “Vrijwel elke familie in Nederland heeft wel een vader, zoon, broer, oom, neef of buurman gehad die aan dit regime onderworpen werd.” Hij stond ook stil bij de manier waarop de mannen na hun terugkeer werden behandeld: “Was er bij een razzia en dwangarbeid eigenlijk wel sprake van keuzevrijheid?”
Plaquette bij de Van Ghentkazerne
Op 11 november 2026 onthulden zes nabestaanden een plaquette bij de oude ingang van de Van Ghentkazerne aan het Toepad, waar nu het Korps Mariniers zit. De plaquette herinnert aan de 3.300 mannen en jongens die daar in 1944 gevangen zaten. Een dag eerder legde staatssecretaris Derk Boswijk namens het kabinet een krans bij het Razzia Monument aan de Parkkade.

